<![CDATA[
Nowelizacja tych przepisów była inicjatywą prezydenta Andrzeja Dudy. Zgodnie podstawową zmianą wprowadzoną od nowego roku na mocy nowelizacji zrezygnowano ze spisu kategorii osób, którym taka bezpłatna pomoc prawna na etapie przedsądowym przysługiwała. Dotychczas do takiej pomocy były uprawnione m.in. osoby, którym przyznano świadczenie z pomocy społecznej, posiadające Kartę Dużej Rodziny, które nie ukończyły 26 lat albo ukończyły 65 lat, kobiety w ciąży oraz ofiary klęsk żywiołowych.
Natomiast zgodnie z obecnym brzmieniem ustawy „osoba uprawniona, przed uzyskaniem nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, składa pisemne oświadczenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej”. Oświadczenie składa się osobie udzielającej nieodpłatnej pomocy prawnej lub świadczącej nieodpłatne poradnictwo obywatelskie.
„Jest to zasadnicza zmiana w porównaniu z obowiązującym stanem prawnym. System nieodpłatnej pomocy zostanie otwarty na osoby, które nie zaliczały się dotychczas do żadnej z grup beneficjentów ustawy, jednak znajdują się w takiej sytuacji materialnej, która uniemożliwia im skorzystanie z odpłatnych usług prawniczych” – informowała latem Kancelaria Prezydenta, gdy prezydent Duda podpisał ustawę. Jak podkreślono, po wejściu ustawy w życie, pomoc prawna „zostanie rozszerzona o sporządzanie projektów pism w określonych sprawach, a nie, jak do tej pory, jedynie pomoc w ich sporządzaniu”.
„Kolejna istotna zmiana zakłada, że w ramach systemu punktów nieodpłatnej pomocy świadczone będzie również poradnictwo obywatelskie. (…) Poradnictwo obywatelskie powinno ułatwić osobom, które uzyskały poradę, a mogą mieć trudności ze zrozumieniem skomplikowanego języka prawniczego, w pełni wykorzystać uzyskaną wiedzę. Jako szczególnie preferowane dziedziny poradnictwa obywatelskiego ustawa wskazuje porady dla osób zadłużonych, porady z zakresu spraw mieszkaniowych i z zakresu zabezpieczenia społecznego” – wskazywano. Jak stanowi nowelizacja „nieodpłatne poradnictwo obywatelskie obejmuje również nieodpłatną mediację”.
Zgodnie z założeniami połowa punktów powierzonych organizacjom pozarządowym powinna zostać przeznaczona na świadczenie nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego. „Oznacza to, że około 25 proc. wszystkich punktów funkcjonujących w ramach istniejącego systemu nieodpłatnej pomocy, będzie świadczyło właśnie poradnictwo obywatelskie” – przekazywała Kancelaria Prezydenta.
Wejście w życie od początku 2016 r. – obecnie znowelizowanej – ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej było zwieńczeniem wieloletnich wysiłków zmierzających do wprowadzenia takich przepisów. Wcześniej propozycje omawiano od ponad dekady, a złożenie projektu planowało kilku ministrów sprawiedliwości.
Na mocy ustawy uchwalonej latem 2015 r. w kraju powstało ponad 1,5 tys. punktów, w których są udzielane bezpłatne porady w przeciętnym wymiarze pięciu dni w tygodniu, co najmniej przez cztery godz. dziennie. Pomoc świadczą adwokaci lub radcowie prawni na podstawie umowy zawartej z powiatem, ale także organizacje pozarządowe.
Jak jednak w sierpniu 2017 r. – gdy prezydent Duda skierował do Sejmu projekt nowelizacji tej ustawy – wskazywała Kancelaria Prezydenta „zgromadzone dotychczas dane o funkcjonowaniu ustawy w praktyce jednoznacznie wskazują na potrzebę nowelizacji”. „Z analizy odnoszącej się do pierwszego roku obowiązywania ustawy wynika, że w 2016 r. udzielono 377 tys. 506 porad prawnych, w tym: 237 tys. 389 porad w 882 punktach prowadzonych przez adwokatów lub radców prawnych i 140 tys. 117 porad w 642 punktach prowadzonych przez organizacje pozarządowe. Zatem na jeden punkt prowadzony przez adwokatów lub radców prawnych przypada średnio nieco ponad 269 porad, zaś na jeden punkt prowadzony przez organizacje pozarządowe – nieco ponad 218 porad” – informowano.
„Zestawienie powyższych danych z czterogodzinnym czasem funkcjonowania punktów nieodpłatnej pomocy prawnej prowadzi do wniosku, że możliwości (…) systemu nie zostały dotychczas w pełni wykorzystane. Na jeden dzień funkcjonowania punktu nieodpłatnej pomocy prawnej przypada bowiem średnio udzielenie jednej porady w ciągu około jednej godziny” – konkludowała Kancelaria Prezydenta.
Z kolei w poniedziałek – ostatni dzień starego roku – w Dzienniku Ustaw opublikowano rozporządzenie ministra sprawiedliwości z 21 grudnia 2018 r. ws. nieodpłatnej pomocy prawnej oraz nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego. W tym akcie wykonawczym, który wszedł w życie razem z nowelizacją, zawarto szczegółowe kwestie dotyczące sposobu udzielania i dokumentowania nieodpłatnej pomocy i poradnictwa.